در نگاه دیگران» شاخه:بینش، روش و منش
پرینت
بازدید: 12

 

ابوطالب آدینه وند

 منبع: یادنامه هفتمین سالگرد شهادت

 اکنون مع الاسف در جامعه ایرانی رنگ امید، بی رنگیست و شرایط غامض و تودرتوی کنونی امید را میرانده و ریشه‌های یاس منبعث از عینیت و لمس در همه جا پاگرفته است با نگاهی به وصیت نامه و همچنین آثار هدی صابر می‌توان گفت، صابر نه انسان را چنانچه فیلسوفان سیاسی چون ماکیاول و هابز و کارل اشمیت، شرور الطبع می‌دانست بلکه در تفسیر آیات 31 تا 40 سوره بقره حول آفرینش انسان، انسان را مجهز به کلمات و اسماء تغییر و امکان رستگاری می‌داند و کلام دینی را از زیر بار انقیاد هر نوع دترمینیسم و برچسبی چُنانی رها می‌سازد.

ما در دوران مدرن با درکی از تاریخ مواجهه می‌شویم که تاریخ از الهیات جدا می‌شود اما این به معنای بریدن ناف از الهیات نبوده است. چنانچه سید جواد طباطبایی در کتاب " جدال قدیم و جدید" آورده است، کارل لویت از شاگردان مارتین هایدگر، فلسفه‌ی جدید تاریخ را تفسیر الهیاتی تاریخ به عنوان تاریخ رستگاری می‌انگاشت که در کتاب مقدس بر آن تاکید شده است و در تبیین تاریخی آن مفهوم الهیاتی عرفی و مادی شده است. در وجه دیگر کارل ویت، ایده‌ی پیشرفت را نیز مادی شده‌ی مشیت الهی مسیحی می‌دانست. به نظر می‌رسد اگر تاریخ و فلسفه تاریخ از حیث روش شناسی و متدولوژیک فاصله‌ای بنیادین از الهیات گرفته است اما از حیث زاویه‌ی هستی شناسیک با آن تعاطی و بده بستان دارد.بنابراین الهیات تاریخی باورمندی مبتنی بر امید است.

 در اینجا بحث‌های تاریخی هدی صابر در "هشت فراز -هزار نیاز" با بحث‌های روشنفکری مذهبی و الهیاتی او در "باب بگشا" تلاقی می‌یابد بدین معنا که در درک توحیدی صابر از تاریخ، انسان در به خویش آمدنی امیدوارانه در پی شانه زدن و اصطکاک با واقعیت به قصد گشودن و شکاف در آن است او انسداد موقت، موانع و رکود را به رسمیت می‌شناسد اما مرعوب آنها نمی‌شود، او در تحلیل تاریخی اش باور داشت که اکنون جمع بندی بسیاری استنباط " دور باطل تسلسل است" و باور داشت که؛«کمتر دوره‌ای بوده است که جامعه ما اینچنین در خود فرو رود؛ امکان تنفس، ترقص و وجد، کم داشته باشد. در چنین وضعیتی این پرسش در ذهن ایجاد می‌شود که آیا ما در کوچه دوسر بن بست هستی گیر افتاده ایم؟ راه فراری برای ما وجود ندارد؟ ره یافتی برایمان نیست؟ » (جلسه اول درسگفتارهای باب بگشا)

حال در چنین وضعیتی که هیمنه‌ی دشواره‌ها و انقیاد ساختاری چشم اندازی از یاس و در نتیجه انفعال و حتی حس پایان همه چیز را تولید کرده است، الهیات امید و تغییر در تلقی هدی صابر مفاهیم و راهبردی را پیش روی ما می‌گذارد که محل توجه است.

 

امید مغفول، امید به مثابه امکان گشوده

می دانیم که ایران امروز ما به در واکنش به نحوه اعمال اراده حاکمیت از مجرای دین، حتی روشنفکران دینی وجه نظری به حضور دین در عرصه عمومی به مثابه امکانی برای تولید خیر عمومی نداشته است و این امکان وجودی و تاریخی در منازعه حکومت دینی و سکولاریزم به محاق رفته است. در نظر کارل اشمیت در انگاره یگانگی خدا و یک خدا برای ما همه‌ی انسانها، خیر عمومی نهفته شده بود و خیر عمومی نیز یکی از عناصر برسازنده سیاست مدرن بود که زمینه الهیاتی دارد. عنصر خیر عمومی به مثابه انعکاس اجتماعی انگاره توحیدی در طیف نواندیشی که به مساله فقه سیاسی نیز مغفول است. اما انعکاس اجتماعی توحید و شرک در ادبیات دکتر شریعتی و کتاب "میعاد با ابراهیم" واجد گزاره‌های درخشان انتولوژیک و نیز معرفتی است و به باورم در اینجا هدی صابر ملهم از انگاره‌های توحیدی در الهیات رهایی بخش شریعتی و همچنین حنیف نژاد، تجلی خدا در تاریخ در برابر هرآنچه قهقرایی است را باور دارد.

 امید در نظریه اخلاق اگوستین یکی از سه فضیلتی مبنایی است، ایمان، امید و عشق و محبت. اگوستین رابطه‌ی عشق و امید را برابر می‌دانست.در تلقی ولفهارت پانن برگ چنین گفته شده که«گشودگی به آنچه فراتر از جهان است، رابطه‌ی آدمی با آینده‌ی خویش را به نحوی بس بارز تحت تاثیر فرار می‌دهد. باقی مخلوقات همگی به تمامی در لحظه حال زندگی می‌کنند. اما علاقه آدمی همواره معطوف به آینده است. او برای آینده خودش نقشه می‌کشد و تدارک می‌بیند. اما توانایی او در انجام این کارها محدود نیست. آینده همواره واجد عنصری است که پیش بینی و مهار آن اساسا ناممکن است. آنجا که مدیریت پایان می‌پزیرد امید آغاز می‌شود. ولی نباید از یاد برد که تلاش آدمی برای تدبیر و اداره جهان خود ملهم از امید اوست.»(ولفهارت پانن برگ: الهیات تاریخی ص179، آلن گالووی، ترجمه مراد فرهادپور، ارغنون5و6، چاپ دوم پائیز1386)

در این تلقی از آنجا که رابطه‌ی انسان و خدا نوعی گشودگی را را در جهان ممکن می‌سازد و این گشودگی، "امکان" را به مثابه امید برمی کشد. در تلقی هدی صابر در درسگفتارهای "هشت فراز- هزار نیاز" «آینده تونل وحشت نیست» و این جمع بندی تاریخی او که محصول نگاه او به تطور در تاریخ بود، امید و شجاعت نسبت به آینده را بر جای وحشت انفعالی و مبتنی بر ایدئولوژی انتظار سیاه می‌نشاند البته تعبیر کلامی اش این امید گشوده "ممکن استقبالی مشروط" هست مشروط به مسئولیت، مسئولیت تغییر.

«زین پس، «آدم»یت به‌عنوان پروژه‌ای بس عظیم و کیفی، افتتاح و رونمایی شد؛ پروژه‌ای سرریز از

‌     ‌‌   ‌مشاهده فعال

‌     ‌‌   ‌لمس و اصطکاک

‌     ‌‌   ‌درک و تشخیص

‌     ‌‌   ‌طراحی و ساخت و ساز و سازماندهی

‌     ‌‌   ‌تولیدِ سَبک، سیاق، روش، فرهنگ و متعدد کالا

‌     ‌‌   ‌و مهمتر از همه: تغییر

ممیزه آدمِ پس از هبوط با آدم فردوس نخست، خروج از کادر «پذیرش وضع موجود» ولو دل انگیز و آرامان، و عبور از «فعالیت حداقلیِ غریزی» و ورود به مدار «تجربه»، «تولید»، «تحول»، «تغییر» و فعالیتِ حداکثریِ کمتر غریزی و بیشتر «عشق»ی و «فکر»ی بود. زینرو نوع آدم،

‌     ‌‌   ‌انرژی‌اش چند چندان

‌     ‌‌   ‌عشقش به قصد کسب تحصیل، لب‌ریزان

‌     ‌‌   ‌صاحب منظر، افق و ایوان

‌     ‌‌   ‌و

‌     ‌‌   ‌وَجدان، پر ایمان و رقصان شد.

فلسفه و حکمت پروژه آدمیت، بروز و ظهور انسان به عنوان

‌     ‌‌   ‌عامل تغییر

‌     ‌‌   ‌و

‌   ‌ارتقای مدام از وضع موجود به وضع مطلوب»

(وصیت نامه هدی صابر- روشنی فردا)

 

تلاقی الهیاتی امید و مسئولیت

در صورت بندی فلسفی که لایب نیتس از "خوشبینی" ارائه می‌کند بین آن و "امید" تمایز قائل است و امید را واجد عدم قطعیت می‌داند، فی الواقع یک امکان گشوده است. از همین روست که در الهیات روشنفکران مذهبی چون علی شریعتی و هدی صابر فقط به وجه سلبی امید یعنی امکان بر چینش و زودن تاری‌ها تاکید نشده بل بر وجه ایجابی امید آگاهانه، یعنی مسئولیت مترتب بر آن نیز تاکید شده است. البته در تلقی هدی صابر، خدا فقط به مثابه مجرای امر گشوده و افق فراتر از عوامل محاط بر زیستن موجد نیست بلکه خدا، امکان بخش و رفیق همراه پروژه و به تعبیری از دعای جوشن کبیر«مُمَکِنِ مُزَین» است یعنی امکان بخشی که سامانگری و چیدمان امکانات هم می‌کند و به استقبال -به تعبیر صابر-" نیروهای مدار تغییر" می‌آید اینجا البته امید در فوران خود از مدار عدم قطعیتی که کسانی چون لایب نیتس و دکارت می‌گویند فراتر رفته و رنگ ایمان، یقین و اعتماد به وعده‌های خدا را به خود می‌گیرد. گویی اینجا هستی، نه امید بلکه تضمین می‌آفریند. اینجاست که می‌توان گفت الهیات امید، مقدم بر الهیات رهایی بخش است زیرا در جایی که شور امیدی از ایمان به امر گشوده و امکان ناشی از اراده امر متعال بر نمی‌انگیزد چگونه می‌توان، عمل داشت. ایمان در الهیات رهایی بخش با عمل گره خورده و در آنجا صیقل می‌خورد و در پراکسیس رشد و نمو می‌کند.

الهیات امید در تلقی یورگن بولتمان سمتی معادمحور و آخرالزمانی دارد و تحقق حکومت خدا و نجات ستمدیدگان را در آخرالزمانی اتوپیک ترسیم می‌کند.امید در نظر ارنست بلوخ نیز وجهی آرمانشهری و ناکجاآبادی دارد و آن را در ذیل عقل قرار می‌دهد به باورم گرچه هدی صابر در مقطعی غیر از دهه‌ی آخر حیاتش چنین تفکری داشته است اما در جمع بندی‌های تاریخی اش« موکول نمودن حل مسائل به آینده‌ای نامعلوم با افعال مجهول» را نقد کرده بود و رویه و رویکردی نزدیک دست و ملموس تر نسبت به زندگی اکنون را تمهید کرده بود. صابر در 12 درس گفتار تحت عنوان "خدای منشاء عشق و امید"، امید را نه در ذیل عقل بلکه همراه وثیق عشق قلمداد کرده است و "درگه عشق را بسی بالاتر از عقل " دانسته است و اینجا به نظریات اگوستین هم سرشتی بیشتری نشان می‌دهد، در تلقی قرآنی و الهیاتی صابر رابطه عشق و امید را تعامل فزاینده می‌دانست که سرچشمه آن رحمت الهیست.

 

رهیافت یعقوب، تبار امیدواران

فی الواقع " امید ارادی"(نه امید خلقی) در تلقی او در هم از ناشی از تحلیل "تجربه و گفت سالفین" است که درک تجربه آنها به ما می‌آموزد که انسداد توان و امکان پایداری ندارد و افقهای نو برخواهند تراوید.هم در نگاه هستی محور او در ذات مبنای هستی(خدا)، امید و گشایش وجود دارد. او در شرح گزاره‌هایی از سوره یوسف، رهیافت یعقوب برای وصال به یوسف بر چنین امیدی استوار می‌داند، به تعبیر صابر، در "تلقی یعقوبی" این دائم تکرار می‌شد چنانچه در نشانه 86 سوره یوسف آمده است که؛«وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ: و از [عنایت] خدا چیزى مى‏ دانم كه شما نمی‌دانید»(ترجمه فولادوند). این تلقی یعقوب بر ایمان و امید استوار است و چنانچه در ادامه بحث صابر آمده است باید به رَوح و رایحه‌ی نَفَس خدا، امید بست، « یا بَنِی اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ یوسُفَ وَأَخِیهِ وَلَا تَیأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا ییأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ: اى پسران من بروید و از یوسف و برادرش جستجو كنید و از رحمت‏ خدا نومید مباشید زیرا جز گروه كافران كسى از رحمت‏ خدا نومید نمى ‏شود:نشانه 87 سوره یوسف، ترجمه فولادوند». همچنانچه در بالا اشاره شد امید آنها با انتظار سیاه و سکون نسبتی ندارد بلکه به جستجوگری و پراکسیس همراه است همچانکه یعقوب به پسرانش توصیه جستجوگری می‌کند فی الواقع امید با فعالیت و مسئولیت توام است و تمایزی بنیادین بین"امید فعال" و "انتظار منفعل" وجود دارد. بنابراین امید الهیاتی صابر در پرتو بازخوانی تجربه یعقوب مندرج در "کتاب" سامان می‌یابد.

 

آینده و اضطرار در الهیات امید

موضوع الهیات امید چنانچه مولتمان می‌گوید تاریخ آینده است پس سخن از چگونگی ورود و مواجهه با آن است. در تلقی هدی صابر امید "داشته، دارایی و عرضه" خداوند و مسئولیت نیز دوجه دارد مبنای خُرد(انسان) و مبنای کلان(خدا» و اینچنین درباره مسولیت خداوند و آنچه خداوند بشارت و وعده‌هایی که بر خود فرض دانسته است، سخن می‌گوید «اگر ما بپذیریم که بانی این جهان خودش در پی تغییر است. رادیکالترین و شورشی ترین عنصر جهان که وضع موجود را بر نمی‌تابد، خداست» در این تلقی خداوند اهل مداخله در فرایند تغییر است و این خود برانگیزاننده و امید آفرین است چنین تلقی ایمانی چنانچه بلوخ می‌گفت واجد ایمان و امید انقلابی است و برعکس نظر مارکسیست‌های کلاسیک دین نقش افیونی و محافظه کارانه ندارد.

 صابر در نگاهی الهیاتی اش امید به مبنای الهی را در دل اضطراب و تنگنا بر می‌کشد و اینچنین به زندگی همین جا و همین اکنون نزدیک می‌شود. یعنی آن امید استعلایی را در خدمت نیاز و اضطرار واقعی طلب می‌کند او در درسگفتارهای باب بگشا ذیل بحث" خدای منشا عشق و امید در ذیل آیه‌ی 62 سوره نمل این بحث را پیش می‌کشد؛

«أَمَّنْ یجیبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَ یکْشِفُ السُّوءَ : یا آن کس که دعای بیچاره مضطر را به اجابت می‌رساند و رنج و غم آنان را بر طرف می‌سازد»

در اینجا صابر به امید از منظر مارسل نزدیک می‌شود، «عقیده مارسل، امید راهی است برای استعلا جستن از تنگناهای زندگی، . این تنگناها، برای نمونه، می‌توانند شکل مرض، جدایی، غربت و بندگی را به خود بگیرند: «امید در درون قالب تنگنا شکل می‌گیرد و نه تنها با آن مطابق است، بلکه واکنش تمام عیار وجود ما را نیز تعیین می‌کند. تنگناهایی چنین، علت و انگیزه بالقوه نومیدی هستند که اشخاص در چنبره آنها از پا می‌افتند و یا خود را می‌بازند. بدین سان، هیچ امیدی بدون وسوسه (تسلیم شدن به) نومیدی در کار نخواهد بود.» (یعنی فقط آنجا که وسوسه تسلیم به نومیدی هست امید می‌تواند جوانه زند)، و مارسل امید را «کنشی می‌داند که شخص به دستاویز آن، بر این وسوسه (تسلیم شدن به) نومیدی فعالانه و یا پیروزمندانه غلبه می‌کند»»(فیلیپ استراترن- مقاله الهیات امید – مترجم مسعود فریامنش- منشره در سایت موسسه گفتگوی ادیان)

اگر صابر از امید امکان آفرین و مسئولیت رادیکال مبنای کلان سخن می‌گوید، انسان"سهیم در هستی، ایفاگر و باربردار" نیز در تلقی او مسئول ساختن است مسئول ساختنی‌هایی است در قواره‌ی خویش، آنجا است که صابر از استراتژی اتوپیک فرادورانی، ناکجا آبادی و مجهول و موکول به آینده رو به همین جا و همین اکنون می‌کند به زندگی، او به ادبیات صمد بهرنگی استعانت می‌جوید، " استراتژی کرم شب تابی"، تا بذر امید‌های کوچکش روزی روشنی فردای ایران باشد.

«ما در کُنه تکاپوی خویش برای به‌روزی و به‌زیستی و آینده‌داریِ

 ‌‌     ‌‌     ‌روسپیان ۱۳ ساله

                ‌زنان سرپرست خانواده

    ‌‌     ‌‌     ‌‌     ‌‌    ‌مردان از فقر شرمنده

و برای خیل بیکارانِ زیر چرخه ارابه خشن اقتصاد

و برای راحت‌خیالی و آسوده‌زیستی پیروان همه مذاهب و همه قومیت‌ها

و در ورای آن برای آتیه‌داری ملی و جایگاه رفیع ایرانِ آرش- مصدق در جهان تلاش می‌ورزیم؛ تلاشی در حد یک انسان متوسط با کاستی‌های خاص خود.

به‌عنوان زاده ایران

‌     ‌‌   ‌متعلق به جریان فکری هم ملی- هم مذهبی

‌     ‌‌     ‌‌       ‌فرزند انقلاب ۵۷

در قبال آینده، بس خوشبین و قندیل‌های بس شفافِ آب‌چکان از شیروانی بزرگ ایران را نه تخیلی که حقیقی نظاره می‌کنم و سر و صورت به چکان‌چکان آن می‌سپارم.»

به باورم با یک باور و مبنایِ الهیاتِ امیدی ِ چنینی می‌توان هنوز به تغییر و به امکان‌های پیش رو امیدوار بود.اعتماد به مبنای هستی و تجربه تطور و صیرورت تاریخ با امتزاج مسئولیت در تحقق اتوپیاهای متوسط و کوچک، تلاقی امید و تغییری را می‌تواند رهنمون باشد و این آموزه‌ای است که ما از الهیات امید هدی صابر دریافت می‌کنیم و می‌آموزیم.

خرداد97

مسیر جاری:   صفحه اصلی در نگاه دیگرانبینش، روش و منش
| + -
استفاده از مطالب سایت با ذکر ماخذ مجاز می‌باشد